Dioksinler ve Furanlar

‘’Dioksin’’ veya ‘’dioksinler ve furanlar’’ terimleri genellikle 210 adet klorlu kirletici, poliklorlu dibenzo-p-dioksinler ve dibenzo furanlar’dan oluşan bir grubu ifade etmektedir. En toksik klorlu organik bileşikler olarak kabul edilmektedirler. Aynı zamanda inatçı, kararlı yapıları nedeniyle doğada çok uzun süre boyunca kalırlar. Çok ufak miktarlarda da olsa daima doğal yollardan oluşmaktadırlar. Ancak bugün, endüstriyel kaynaklardan oluşan miktarları, doğal yollardan oluşumlarının bir hayli üzerindedir ve bu da, dioksinler ve furanların doğal ortamda bulunan konsantrasyonlarının yüzlerce sene öncesine oranla çok daha fazla olması ile sonuçlanmaktadır (Alcock ve dg 1998). Dioksinler ve furanlar çevrede çok uzun süre kalıcı olmalarının yanında yağda çözünmektedirler. Bu nedenle hayvanların vücudlarında birikerek çoğalırlar ve uzun yıllar boyunca kalırlar. Bugün tüm insanlar, her gün belli miktarda dioksin’e maruz kalmaktadır. Bu 210 adetin içinde en toksik olanı 2,3,7,8-tetraklorodibenzo-p-dioksin (2,3,7,8-TCDD) bu grubun toksikolojik modeli olarak kullanılmaktadır ve çok geniş bir şekilde incelenmektedir. 2,3,7,8-klor türevine sahip 17 adet dioksin ve furan bulunur ve bunun sonucunda aynı biyokimyasal mekanizma yoluyla etki yaparlar. Toksisiteleri 2,3,7,8-TCDD’ninkine göre oranlanır ve her bileşiğe bir toksisite denklik faktörü (toxicity equivalence factor, TEF) verilir. Bu sistem biliminsanlarına karışık haldeki değişik dioksinler ve furanların toplam toksisitesini 2,3,7,8-TCDD toksisite denkliğine (TEQ) göre tahmin etmeleri imkanını verir. Bu sebepten dolayı dioksinlerin analitik sonuçları TEQ şeklinde ifade edilir. 2,3,7,8-TCDD, Uluslararası Kanser Araştırması Ajansı tarafından 1.Grup’ta (İnsanlarda kansere neden olduğu ispatlanmış) gösterilmektedir (IARC)(IARC 1997). 2,3,7,8-TCDD’nin toksisitesi ile ilgili en geniş araştırmayı ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA) yürütmüştür ve bu araştırmanın taslağını 1994 yılında yayınlamıştır (USEPA 1994a). Araştıma sonuçlarına göre, dioksin kanser yapmasının yanında, sinir, bağışıklık ve üreme sistemlerine (sperm sayısında azalma dahil) zarar verebilmekte, doğmamış bebeklerde bozuk oluşumlara, sakatlıklara sebep olabilmekte, endokrin sistemini bozabilmekte ve daha bir çok olumsuz etkiye neden olabilmektedir. Hepsinden önemlisi, araştırmaya göre sıradan erkeklerin ve kadınların maruz kaldıkları seviyelerde dahi bazı daha hassas etkilerin ortaya çıkabileceği sonucuna varılmaktadır. 0,01 TEQ/kg vücud ağırlı/gün miktarının alınmasının, her bir milyon insanda bir ekstra kanser vakasına rastlanmasına neden olduğu belirtilmektedir. Bu miktar, ABD Çevre Koruma Ajansı’nın şu anda her insanın almakta olduğunu belirttiği sıradan seviye olan 3-6 pg TEQ/kg vücud ağırlığı/gün miktarından 300-600 kez daha azdır. İşte bu sebepten dolayı dioksin kirliliğinin her 1.000 ila 10.000 insanda bir kişide kansere neden olduğu düşünülmektedir(USEPA 1994a). Daha yakın bir geçmişte Dünya Sağlık Örgütü (WHO) dioksin ve furan’a maruz kalmanın günlük kabul edilebilir seviyelerini yeniden değerlendirdi ve kabul edilebilir seviyenin 10pg/kg vücut ağırlığı/gün’den, 1-4 pg/kg vücut ağırlığı/gün seviyesine çekilmesini tavsiye etti. Aynı zamanda gelişmiş ülkelerde mevcut seviyenin (2-6 pg/kg vücut ağırlığı/gün) bu tavsiye edilenden daha yüksek olduğuda kabul edilerek, bütün çabaların bu seviyelerin en düşük düzeye çekilmesi yönünde olması gerektiği tavsiye edildi. Dioksinlerin sudaki çözünürlüğü son derece zayıf olduğu için sıvı atıkların içersinde ancak çok düşük konsantrasyonlarda bulunurlar. Ancak PVC endüstrisinin bazı atıkları yüksek miktarlarda dioksin içermektedir. Greenpeace 1997 yılında Petkim’den almış olduğu bir numunenin dioksin analizini yaptı. Sonuçlar aşağıdaki tablo da verilmiştir. Toksisite Faktörleri (ITEF) Bulunan Sonuçlar (ug/kg dry wt) Toksisite Denkliği (ITEQ) (ug/kg dry wt) Dioksinler 2378-TCDD 1 0 0 12378-PeCDD 0.5 0.34 0.17 123478-HxCDD 0.1 0.39 0.039 123678-HxCDD 0.1 0.34 0.034 123789-HxCDD 0.1 0.33 0.033 1234678-HpCDD 0.01 4.9 0.049 OCDD 0.001 25 0.025 Furanlar 2378-TCDF 0.1 1.4 0.14 12378-PeCDF 0.05 22 1.1 23478-PeCDF 0.5 4.9 2.45 123478-HxCDF 0.1 190 19 123678-HxCDF 0.1 51 5.1 123789-HxCDF 0.1 48 4.8 234678-HxCDF 0.1 12 1.2 1234678-HpCDF 0.01 1200 12 1234789-HpCDF 0.01 240 2.4 OCDF 0.001 8400 8.4 Toplam ITEQ 56.94 ug/kg dry wt TABL0 5: Petkim atığındaki Dioksin analiz sonuçları Petkim’den alınan bu numune olağanüstü yüksek bir kirlilik içermekteydi. Örneğin, ABD Çevre Koruma Ajansı (USEPA 1994b) ABD ve Avrupa’daki topraklar ile ilgili verileri özetlemiştir. Buna göre ABD’de belirli bir sanayi kirliliğinin olmadığı bölgeden alınan toprak numunelerinin ortalama seviyesi 8ng/kg TEQ PCDD/F olarak bulundu. Avrupa için ise bu ortalama seviye 9 ng/kg TEQ idi. Bu, Petkim’den alınan numunenin kirlenmemiş topraktaki seviyeden 6-7 bin kat daha fazla dioksin ve furan içerdiği anlamına gelmektedir; gerçekten de çok tehlikeli bir atık olduğunu göstermektedir. Aliağa’da görülen dioksin kirliliği tipik bir şekilde diğer PVC fabrikalarında görülen değişik türde dioksinler ve furanların ‘’parmak izleri’’ nin hemen aynısına sahip (ör. ICI 1994, Wenning 1992) ve yüksek oranlarda klorlu dibenzofuranlar içermekte. Greenpeace ve diğer araştırmacılar VCM ve PVC üretiminden kaynaklanan atıklardan alınan numuneleri analiz etmişlerdir. Veriler aşağıdaki tabloda gösterilmektedir. Tablodaki veriler Petkimden alınan numunenin bu sanayilerde tespit edilen en kirli numunelerden biri olduğunu ortaya koymaktadır. Numune türü VCM/PVC üreticisi Ülke ITEQ (ng/kg) Numune No’su ve refereransı midye Enichem Italya 6.89 MI 5123/ Greenpeace data sediman Geon Goodrich ABD 15.42 PU4033/ Greenpeace data Organik atık Borden ABD 329 MI6049/ Greenpeace data Sediman Akzo Hollanda 433 J2/ Wenning et al. 1992 Sediman Akzo Hollanda 683 J5/ Wenning et al. 1992 Sediman Akzo Hollanda 715 J1/ Wenning et al. 1992 Sediman Enichem Italy 753.5 MI5021/ Greenpeace data Sediman Akzo Hollanda 835 J4/Wenning et al. 1992 Sediman Akzo Hollanda 922 J3/ Wenning et al. 1992 Organik atık Formosa Chemicals ABD 3192 PU4043/ Stringer et al. 1995/ Greenpeace data Organik atık ICI İngiltere 7561 MOPS VH/2A ICI 1994 Sediman ICI İngiltere 12286 MOPS/L1/1A ICI 1994 Organik atık EVC İngiltere 16530 UK6003/ Greenpeace data Organik atık Georgia Gulf ABD 19978 PU4016/ Stringer et al. 1995/ Greenpeace data Sediment Aiscondel İspanya 48000 MI5059/ Greenpeace data Sludge Petkim Türkiye 56940 MI4047/ Greenpeace data Sludge PPG USA 76239 MI6051/ Greenpeace data Organik atık Vulcan Chemical ABD 6370000 PU4017/ Stringer et al. 1995/ Greenpeace data